رادیوتراپی (پرتودرمانی) چیست؟
به زبان بسیار ساده، رادیوتراپی استفاده از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن یا کنترل سلولهای سرطانی و سایر سلولهای هدف است.
این پرتوها با برنامهریزی دقیق به ناحیهای از بدن که نیاز به درمان دارد هدایت میشوند تا ضمن رساندن دوز مناسب به بافت هدف، میزان تابش به بافتهای سالم اطراف تا حد امکان کاهش یابد.
میتوان رادیوتراپی را مانند یک هدفگیری دقیق در نظر گرفت؛ تیم درمان تلاش میکند پرتوها را با بیشترین دقت ممکن به ناحیه مورد نظر برساند و از بافتهای سالم اطراف محافظت کند.
رادیوتراپی با چه هدفی انجام میشود؟
پزشک متخصص ممکن است رادیوتراپی را با توجه به نوع بیماری و شرایط بیمار، با اهداف مختلفی تجویز کند.
درمان اصلی
در برخی شرایط، پرتودرمانی میتواند یکی از درمانهای اصلی برای کنترل یا از بین بردن توده باشد.
قبل از جراحی
در بعضی موارد برای کوچکتر کردن توده و آمادهسازی بهتر بیمار برای جراحی استفاده میشود.
بعد از جراحی
ممکن است برای از بین بردن سلولهای باقیمانده احتمالی و کاهش احتمال بازگشت بیماری مورد استفاده قرار گیرد.
کاهش علائم
در برخی بیماران، پرتودرمانی با هدف کاهش درد یا سایر علائم و بهبود کیفیت زندگی انجام میشود.
انواع رادیوتراپی
به طور کلی، پرتودرمانی را میتوان به دو گروه اصلی تقسیم کرد.
رادیوتراپی خارجی
External Beam Radiation
یکی از رایجترین انواع پرتودرمانی است. در این روش، دستگاه شتابدهنده خطی پرتوها را از خارج بدن به سمت ناحیه مورد نظر هدایت میکند.
دستگاه در طول درمان میتواند در اطراف بیمار حرکت کند و بدون تماس مستقیم با بدن، تابش را مطابق برنامه درمانی انجام دهد.
رادیوتراپی داخلی
براکیتراپی
در براکیتراپی، منبع پرتوزا در داخل بدن و در نزدیکی یا داخل ناحیه مورد نظر قرار داده میشود تا تابش با فاصله بسیار نزدیک به بافت هدف انجام شود.
نوع و نحوه انجام براکیتراپی به محل، نوع بیماری و برنامه درمانی بیمار بستگی دارد.
قدمبهقدم با مراحل درمان
آشنایی با روند درمان میتواند به کاهش استرس و نگرانی بیمار کمک کند. روند درمان معمولاً شامل چند مرحله اصلی است.
مرحله اول: ویزیت و مشاوره
ابتدا پزشک متخصص رادیوتراپی و انکولوژی بیمار را ویزیت میکند و مدارک پزشکی، تصاویر و نتایج آزمایشها را بررسی میکند.
سپس با توجه به شرایط بیمار، مناسبترین برنامه درمانی تعیین شده و درباره روند درمان توضیحات لازم ارائه میشود.
مرحله دوم: شبیهسازی (CT Simulation)
پیش از شروع درمان اصلی، یک جلسه شبیهسازی انجام میشود. بیمار روی تخت CT Simulator قرار میگیرد تا تصاویر دقیقی از ناحیه مورد نظر تهیه شود.
برای ثابت نگه داشتن بدن در وضعیت مناسب، ممکن است از وسایل مخصوص بیحرکتسازی، مانند ماسکهای ویژه در درمانهای سر و گردن، استفاده شود.
مرحله سوم: طراحی درمان
پس از تصویربرداری، تیم درمان شامل پزشک متخصص رادیوتراپی و متخصصان فیزیک پزشکی، با استفاده از نرمافزارهای تخصصی، برنامه دقیق تابش را طراحی میکنند.
هدف این است که دوز مناسب به حجم هدف برسد و میزان تابش به اندامهای سالم اطراف تا حد امکان کاهش پیدا کند.
مرحله چهارم: آغاز جلسات درمان
پس از تأیید برنامه درمانی، جلسات پرتودرمانی آغاز میشود. تعداد جلسات و برنامه مراجعه بر اساس نوع بیماری و تصمیم تیم درمان برای هر بیمار متفاوت است.
آیا رادیوتراپی درد دارد؟
خود تابش رادیوتراپی معمولاً دردناک نیست. بیمار پرتوها را نمیبیند و در هنگام تابش معمولاً چیزی احساس نمیکند.
دستگاه ممکن است در هنگام کار صداهای مختلفی ایجاد کند که طبیعی است. زمان تابش بسته به نوع درمان میتواند متفاوت باشد و معمولاً تنها بخشی از زمان حضور بیمار در اتاق درمان به تابش اختصاص دارد.
در طول درمان، تیم پرتودرمانی بیمار را از طریق سیستمهای تصویری و صوتی زیر نظر دارد.
آیا اشعه پس از درمان در بدن باقی میماند؟
یکی از سوالات رایج بیماران و همراهان این است که آیا پس از جلسه پرتودرمانی، بیمار برای اطرافیان خطرناک است یا خیر.
در رادیوتراپی خارجی ، پرتو فقط در زمان فعال بودن دستگاه تولید و به بدن تابانده میشود. پس از پایان تابش، اشعهای در بدن باقی نمیماند و بیمار از این نظر برای اطرافیان خود خطر پرتویی ندارد.
توجه داشته باشید که شرایط در روشهای خاص پرتودرمانی داخلی مانند براکیتراپی میتواند متفاوت باشد و باید توصیههای اختصاصی تیم درمان رعایت شود.
عوارض جانبی؛ حقایقی که باید بدانید
مانند بسیاری از درمانهای پزشکی، پرتودرمانی نیز ممکن است با عوارضی همراه باشد. نوع و شدت عوارض به محل درمان، دوز تابش، تعداد جلسات و شرایط فردی بیمار بستگی دارد.
خستگی
احساس خستگی در طول دوره پرتودرمانی نسبتاً شایع است و ممکن است با ادامه درمان بیشتر شود.
تغییرات پوستی
پوست ناحیه تحت درمان ممکن است دچار قرمزی، خشکی، تیرگی یا حساسیت شود.
عوارض وابسته به محل درمان
بسته به ناحیه درمان، ممکن است عوارض دیگری نیز ایجاد شود که تیم پزشکی درباره آنها توضیح خواهد داد.
نکته مهم: بسیاری از عوارض پرتودرمانی موقتی هستند، اما مدت و شدت آنها در افراد مختلف متفاوت است. در صورت بروز هرگونه علامت جدید، آن را با تیم درمان در میان بگذارید.
راهنمای خودمراقبتی در طول دوره درمان
رعایت چند نکته ساده میتواند به حفظ انرژی و مدیریت بهتر برخی عوارض کمک کند.
استراحت کافی
به نیاز بدن خود توجه کنید و زمانی برای استراحت و خواب کافی در نظر بگیرید.
مراقبت از پوست
ناحیه تحت درمان را با ملایمت شستوشو دهید، از اصطکاک و لباسهای بسیار تنگ خودداری کنید و بدون مشورت تیم درمان از کرم یا پماد جدید استفاده نکنید.
تغذیه و مصرف مایعات
مصرف مایعات کافی و داشتن یک رژیم غذایی متعادل میتواند به حفظ انرژی بدن در طول دوره درمان کمک کند.
ارتباط با تیم درمان
هرگونه درد، سوزش، تغییر پوستی یا علامت جدید را با پزشک یا پرستار خود در میان بگذارید.
نقش کلیدی خانواده و همراهان
حمایت خانواده و همراهان میتواند نقش مهمی در کاهش فشار روانی و کمک به بیمار در طول دوره درمان داشته باشد.
درک نیاز بیمار به استراحت
خستگی و ضعف ممکن است در طول پرتودرمانی ایجاد شود. فراهم کردن محیطی آرام و کاهش فشارهای غیرضروری میتواند به بیمار کمک کند.
کمک در رفتوآمد
با توجه به اینکه بسیاری از برنامههای پرتودرمانی به جلسات متعدد نیاز دارند، کمک در رفتوآمد میتواند بخشی از فشار جسمی و روانی بیمار را کاهش دهد.
ایجاد محیط آرام و حمایتگر
گفتوگوی آرام، همراهی و حمایت عاطفی میتواند به بیمار کمک کند تا دوره درمان را با آرامش بیشتری طی کند.
همراهی آگاهانه
همراهان بهتر است اطلاعات لازم درباره روند درمان و عوارض احتمالی را از تیم پزشکی دریافت کنند و در صورت مشاهده تغییرات قابل توجه، آن را با تیم درمان در میان بگذارند.
چند نکته مهم برای بیماران
آیا همه بیماران تعداد جلسات یکسانی دارند؟
خیر. تعداد جلسات پرتودرمانی به نوع و محل بیماری، هدف درمان، وضعیت بیمار و برنامهای که تیم درمان تعیین میکند بستگی دارد.
آیا میتوانم در طول درمان فعالیت روزمره داشته باشم؟
بسیاری از بیماران میتوانند با توجه به شرایط جسمی خود بخشی از فعالیتهای روزمره را ادامه دهند. میزان فعالیت مناسب باید با توجه به وضعیت بیمار و نظر تیم درمان تعیین شود.
اگر عارضهای ایجاد شد چه کار کنم؟
عوارض را خودسرانه درمان نکنید. هرگونه علامت جدید یا تشدید علائم را با پزشک، پرستار یا تیم پرتودرمانی در میان بگذارید تا راهکار مناسب ارائه شود.
توجه مهم: اطلاعات این مقاله برای آشنایی عمومی با پرتودرمانی تهیه شده است و جایگزین تشخیص، توصیه یا برنامه درمانی پزشک نیست. برنامه درمان هر بیمار بر اساس شرایط اختصاصی او توسط تیم درمان تعیین میشود.